【双语】艾滋病全知道：现状、症状、预防及一个被忽视的高危群体 ئەيدىز كېسىلى ھەممىگە ئايان: ھازىرقى ئەھۋالى، كېسەللىك ئالامەتلىرى، ئ

 
ئەيدىز توغرىسىدىكى ئاشۇ ئىشلار

ئسىتاستىكىلارغا ئاساسلانغاندا 2023-يىلى ب د ت ئەيدىز پىلان مەھكىمىسى بىر گۇرۇپپا ئەيدىز سانلىق مەلۇماتىنى ئېلان قىلغان، ئىستاتىستىكا قىلىنىشىچە، يەر شارىدا ئەيدىزگە گىرىپتار بولغانلار تەخمىنەن بىر مىليون 300 مىڭغا، 630 مىڭ ئادەم ئەيدىزگە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر بىلەن ئۆلگەن، دۇنيادا يۇقۇملانغانلارنىڭ سانى 39 مىليون 900 مىڭغا يەتكەن. ئەيدىز ئەمەلىيەتتە ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن پەيدا بولىدىغان كېسەللىك بولۇپ، بۇ خىل ۋىرۇس سىزنى بىۋاستە ئۆلتۈرمەي، ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ئاستا-ئاستا بۇزۇپ، ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىنى كېسەللىك قوزغاتقۇچىلارغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، ئورگانىزمنى يۇقۇملىنىش ۋە كېسەللىك خەۋپىگە ئاسانلا ئاشكارىلاپ قويىدۇ، ئادەتتە گىرىپتار بولمايدىغان ھەم ئېغىر كېسەلگە گىرىپتار بولۇپ، ئاخىرىدا بەدەن ساغلاملىقىنى ئاستىلىتىپ قويىدۇ. بۇ خىل ۋىرۇستىن يۇقۇملىنىش يوللىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، قان، جەۋھىرى جىنسىي يولى ئاجرىتىپ چىقارغان سۇيۇقلۇق، قوي سۈيى، سۈت قاتارلىق بەدەندىكى سۇيۇقلۇق ئالماشتۇرۇش جەريانىدا ئاستا-ئاستا يۇقۇشى مۇمكىن
 

ئەيدىز تۇيۇقسىز پەيدا بولىدىغان كېسەللىك ئەمەس، ئەيدىز بىمارلىرى ئاستا خاراكتېرلىك ئىلگىرىلەش خاراكتېرلىك كېسەل بولۇش سۈپىتى بىلەن يۇقۇملانغاندىن تارتىپ قوزغىلىشقىچە بولغان ئارىلىقتا ئۈچ ئاساسىي باسقۇچنى باشتىن كەچۈرىدۇ
جىددىي خاراكتېرلىك يۇقۇملىنىش مەزگىلى
تەخمىنەن يېرىم يۇقۇملانغۇچىلاردا روشەن كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشى مۇمكىن، ئاساسلىقى قىزىتما، تەمرەتكە، كۆڭلى ئېلىشىش، ماغدۇرسىزلىق، قورساق ئاغرىش، ئىچى سۈرۈش ياكى مۇسكۇل بوغۇمى ئاغرىش قاتارلىق ئىپادىلەر كۆرۈلىدۇ، جىددىي خاراكتېرلىك مەزگىلدىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى ئادەتتە 1-3 ھەپتىدە داۋاملاشقاندا ئۆزلۈكىدىن ياخشىلىنىدۇ. يۇقۇملىنىشتىن ئانتىتېلا پەيدا بولۇشقىچە، ئانتىتېلانى تەكشۈرۈشكىچە، بۇ جەريان ئادەتتە ئىككى ھەپتىدىن ئۈچ ئايغىچە ئارىلىقتا قالىدۇ، يەنى ئاتالمىش كۆزنەك مەزگىلىدە، بىمار يۇقۇملىنىپ قېلىشى مۇمكىن، بىراق تەكشۈرۈپ چىققىلى بولمايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقۇملىنىش خەۋپىمۇ بار
كېسەللىك ئالامىتى يوق يۇقۇملىنىش مەزگىلى
شۇنداقلا ئەيدىزدىن يۇقۇملانغاندىن كېيىنكى يوشۇرۇن مەزگىل، بىمارلار 10 يىل ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزاققا سوزۇلۇشى، ھېچقانداق كىلىنىكىلىق ئالامەتلىرى بولماسلىقى مۇمكىن، ئەمما يەنىلا يۇقۇملىنىش خاراكتېرىگە ئىگە، تەكشۈرۈش ئارقىلىق بەدەندىكى ئەيدىز ۋىرۇسى ۋە ئانتىتېلاسىنى تەكشۈرۈپ چىققىلى بولىدۇ.
ئەيدىز كېسەللىكى قوزغىلىش مەزگىلى
يوشۇرۇنۇش مەزگىلى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئۈزلۈكسىز ۋەيران بولۇشىغا ئەگىشىپ، بىمارلار دەسلەپكى باسقۇچقا كىرىپ، قورساق قىسمىدىكى لىمفا تۈگۈنى ئىششىپ قېلىشى ياكى باشقا پۈتۈن بەدەندىكى ئىككىدىن ئارتۇق لىمفا ئىششىقى يۈز بېرىشى مۇمكىن. ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئومۇميۈزلۈك ۋەيران بولغانغا قەدەر، ئاددىي ئۆپكە ياللۇغى ياكى باشقا يۇقۇملىنىش كېسەللىكلىرى بىمارنىڭ جېنىنى ئالىدۇ
 

ئەيدىز كېسىلىنىڭ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆپ يۈز بېرىشى بىزگە جاراڭلىق ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى ياڭرىدى، كۈندىلىك تۇرمۇشتا يۇقۇملىنىش مۇمكىنچىلىكى بولغان يۇقۇملىنىش خەۋپىدىن قانداق ساقلىنىش كېرەك؟ تۆۋەندىكى «تۆت چېقىلماسلىق» پىرىنسىپى ئەيدىزدىن يىراق تۇرۇشنىڭ ئاچقۇچى
 

ئەيدىز يۇقۇملىنىشنىڭ ئاساسلىق بىر مەنبەسى قالايمىقان جىنسىي تۇرمۇش، نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئېڭى بولماسلىقى مۇمكىن، جىنسىي تۇرمۇش جەريانىدا بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنىمۇ ياخشى قىلمىغان بولۇشى، ئۆزىنى ۋە ھەمراھلىرىنى ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپى ئارىسىدا ئاشكارلاپ قويىدۇ، شۇڭا ئەيدىزدىن يىراقلاشتۇرۇشنىڭ بىرىنچى قەدىمى نامۇۋاپىق قىلمىشلارنى ئازايتىشتۇر

شەخسىي بۇيۇملارنى چوقۇم ئايرىپ ئىشلىتىش كېرەك، بولۇپمۇ چىش چوتكىسى ۋە ساقال ئالغۇچ قاتارلىق بەدەندىكى سۇيۇقلۇق ئالماشتۇرۇش ئاسان يۈز بېرىدىغان قوراللار ئېھتىياتسىزلىقتىن ۋىرۇسنى قان بويىچە يۇقۇملاندۇرۇشى مۇمكىن، بولۇپمۇ ھەمراھ ۋە ئائىلىسىدىكىلەرنى پەرقلەندۈرۈشكە دىققەت قىلىش كېرەك 

بەزى خۇسۇسىي داۋالاش ئاپپاراتلىرى، ھۆسۈن تۈزەش، گۈل چېكىش سورۇنلىرىدا دېزىنفېكسىيە قىلىش ياكى مەشغۇلات ئۆلچەمسىز بولۇش مەسىلىسى بولۇشى مۇمكىن، ئېھتىياتسىزلىقتىن ئەيدىزدىن يۇقۇملىنىش خەۋپى ئېشىپ كېتىشى مۇمكىن، ۋىرۇس ئوپېراتسىيە، قان سېلىش قاتارلىق قىلمىشلارغا ئەگىشىپ قان بىلەن تارقىلىشى مۇمكىن، شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇشتا بۇ شەكىلدىكى قان ئۇچرىشىشتىن ئېھتىيات قىلىپ، سالاھىيىتى بار، كەسپىي كاپالەتكە ئىگە ئاپپاراتلارنى تاللاپ مەشغۇلات قىلىشى مۇمكىن.

نۇرغۇن كىشىلەر زەھەر چەككەندە ئورتاق ئىشلىتىلىدۇ، بولۇپمۇ ۋېنادا ئوكۇل ئۇرۇش ئارقىلىق، قان ئارقىلىق تېخىمۇ ئاسان تارقىلىپ، ئەيدىزدىن يۇقۇملىنىش خەۋپىنى ئاشۇرۇپ، زەھەردىن يىراق تۇرۇشمۇ ئەيدىز خەۋپىدىن يىراقلىشىشنىڭ مۇھىم ھالقىسى. ئومۇمەن ئېيتقاندا، كۈندىلىك تۇرمۇشتا بەدەندىكى سۇيۇقلۇق ئالماشتۇرۇش ئېھتىماللىقى بولغان بولۇشى مۇمكىن، ئەيدىز تارقىلىش خەۋپىگە دىققەت قىلىش، مۇناسىۋەتلىك قوغداش بىلىملىرىنى كۆپرەك چۈشەنگەندىلا، تۇرمۇشىڭىز ئەيدىز ۋىرۇسىدىن تېخىمۇ ياخشى يىراقلاشتۇرالايسىز
 
نۇرغۇن كىشىلەر ئەيدىزنى پەقەت ياشلارنىڭ ئىشى دەپ قارايدۇ
ئەمەلىيەتتە ياشانغانلارمۇ ئەيدىز كۆپ كۆرۈلىدىغانلار توپى، «جۇڭخۇا يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ژۇرنىلى» ئېلان قىلغان ئالاقىدار مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئېلىمىزدە 50 ياشتىن يۇقىرى ئەيدىز بىمارلىرىنىڭ سانى يىلدىن يىلغا كۆپىيىپ، 2015-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە دىئاگنوز قويۇلغان مىسال 32850دىن 51856 گە كۆپەيگەن. بۇ كوللىكتىپنىڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان يۇقۇملىنىش يۈزلىنىشى ئەمەلىيەتتە سەل قارالغان ياشانغانلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرالماي، ئۇلارنى قانۇنسىز مۇلازىمەت ياكى ئوخشاش جىنىسلىق قىلمىشقا مەجبۇرلاپ، ئەيدىزدىن يۇقۇملىنىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا ياشانغانلارنىڭ جىنسىي تۇرمۇش جەريانىدا، ئاۋۋال قېرىغاندا ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىشنىڭ ھاجىتى يوق دەپ خاتا قارايدۇ، شۇڭا خاتا بولغىنى بىخەتەرلىك يۈرۈشلۈكىنى ئىشلەتمەي، ئەيدىز يۇقۇملىنىش خەۋپىمۇ زور دەرىجىدە ئاشىدۇ