ساغلاملىقنى قۇچاقلاپ، بىر تەرەپلىمە قاراشنى تۈگىتىش: بىز بىرلىكتە ئەيدىزنى توغرا تونۇشىمىز كېرەك
دۇنيا ئەيدىز كېسەللىكى كۈنى كىشىلەرنىڭ ئەيدىزگە بولغان تونۇشىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى 1988-يىلى ھەر يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنىنى دۇنيا ئەيدىز كۈنى قىلىپ بېكىتىپ، دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەت ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلارنى بۇ كۈندە مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلەرنى ئۆتكۈزۈپ، ئەيدىزنىڭ ئالدىنى ئېلىش بىلىملىرىنى تەشۋىق قىلىش ۋە ئومۇملاشتۇرۇشقا چاقىردى. 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى 38-قېتىملىق "دۇنيا ئەيدىز كۈنى" بولۇپ، بۇ يىلقى باش تېما «جەمئىيەتنى ئورتاق تۈزەپ، توغرا يېڭىلىق يارىتىپ، ئەيدىزنى ئاخىرلاشتۇرۇش» ئاساسىي تېما قىلىنغان
ئۇنداقتا ، « ئەيدىز » دېگەن سۆزنى تىلغا ئالسىڭىز ، سىز ئازراق خاتىرجەمسىزلىنىپ قالامسىز ياكى قەستەن يىراقلىشىپ كېتەمسىز ؟ لېكىن ئەيدىز ئۇنچە قورقۇنچلۇق ئەمەس، تامامەن ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ، ئۇنىڭ تارقىلىش يولى ئېنىق، ئالدىنى ئېلىش ۋاستىسى ئۈنۈملۈك. خاتا چۈشىنىش، مۇداپىئەلىنىشكە ياكى ئالاقىدار بىلىملەر كەمچىل بولۇش، بەزىدە ۋىرۇستىنمۇ بەكرەك قورقۇنچلۇق بولىدۇ. ئەمدى بىز ئەڭ ئېنىق ئۇسۇل بىلەن ئەيدىزنىڭ تارقىلىشى، ئالدىنى ئېلىش ۋە تەكشۈرۈشلىرىنى چۈشەندۈرۈپ، ئۆزىڭىزگە ماھارەت يارىتىپ، بىخەتەرلىكنى ئۆز قولىمىزدا تۇتىمىز
ئەيدىز دېگەن نېمەئەيدىز كېسىلى پۇتۇن ئاتىلىشى ئېرىشىش خاراكتېرلىك ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك سىندرومى دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇ "ئىنسانلار ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك ۋىرۇسى" دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ ئادەمنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا ھۇجۇم قىلىپ، ئادەم بەدىنىنىڭ سىرتتىن يۇقۇملىنىشنىڭ ھەرخىل تەبىئىي مۇداپىئە سىستېمىسىغا ھۇجۇم قىلىپ، ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىنى تەدرىجىي تۆۋەنلىتەلەيدۇ ھەمدە ئاخىرىدا بۇزغۇنچىلىق قىلالايدۇ. ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋىرۇسنىڭ ئېغىر بۇزغۇنچىلىقىغا ئۇچرىغان ھەتتا ئەڭ تۆۋەن كېسەلگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قالالمىغاندا، يۇقۇملانغۇچىلار ئەيدىز بىمارلىرىغا ئايلىنىپ قالىدۇ
ئەيدىز كېسىلىنىڭ زىيىنى شۇ يەردىكى ئەيدىز كېسىلىنى داۋالاپ ساقايتقىلى بولمايدۇ، ئەيدىز ۋىرۇسى بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ئاستا-ئاستا بۇزۇپ، ئورگانىزملار كېسەللىك مىكرو ئورگانىزملىرىغا قارشىلىق كۈچىنى يوقىتىدۇ. ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشىگە ئەگىشىپ، ئادەملەر بارغانسېرى كۆپ قېتىم كېسەل پەيدا قىلىدىغان مىكرو ئورگانىزملار بىلەن يۇقۇملىنىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقۇملىنىش دەرىجىسىمۇ بارغانسېرى ئېغىرلىشىپ كېتىدۇ، ئاخىرىدا تۈرلۈك بىرىكمە يۇقۇملىنىش، ئۆسمە قاتارلىقلار سەۋەبىدىن ئۆلۈپ كېتىدۇ، بۇ كىشىلەرنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىقىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزىدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىك
ئەيدىز كېسىلى يۇقۇملانغاندىن كېيىن قانچىلىك ۋاقىت ئۆتكەندىن كىيىن قوزغىلىدۇ ئەيدىز كېسىلىنىڭ يوشۇرۇن مەزگىلى ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغاندىن تارتىپ ئەيدىز ئالامەتلىرى ۋە بەدەن ئالامەتلىرى كۆرۈلۈشكىچە بولغان ۋاقىتنى كۆرسىتىدۇ. ئادەم بەدىنى ئەيدىزدىن يۇقۇملانغاندىن كېيىن 0.5يىلدىن 20 يىلغىچە بولغاندىن كېيىن، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 7يىلدىن 10 يىلغىچە ۋاقىتتا ئاندىن ئەيدىز مەزگىلىگە تەرەققىي قىلىدۇ. ئۇنىڭ يوشۇرۇنۇش مەزگىلىنىڭ ئۇزۇن-قىسقىلىقى يۇقۇملىنىش ۋىرۇسىنىڭ سانى، تىپى، يۇقۇملىنىش يولى، ئورگانىزىمنىڭ ئىممۇنىتېت ئەھۋالى، ئوزۇقلۇق شارائىتى ۋە تۇرمۇش ئادىتى قاتارلىق ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. قوزغىلىپ قالمىغانلارنىڭ بەزىلىرى ئۇزۇن مۇددەت ھەتتا ئۆمۈر بويى يوشۇرۇنۇپ، ئەيدىز كېسىلىنى ئېلىپ يۈرگۈچىگە ئايلىنىدۇ. يوشۇرۇن مەزگىلدە كېسەللىك ئالامەتلىرى بولماسلىقى مۇمكىن لېكىن يۇقۇملىنىش خاراكتېرىگە ئىگە بولىدۇ
ئەيدىز كېسىلىنى داۋالاپ ساقايتقىلى بولمايدۇ، ئەمما ئەيدىز ۋىرۇسى ئەمەلىيەتتە بىر خىل ئاجىز ۋىرۇس، ئۇنىڭ تاشقى مۇھىتقا قارشى تۇرۇش كۈچى ئاجىزراق، ئادەم بەدىنىدىن ئايرىلغاندىن كېيىن، ئادەتتىكى تېمپېراتۇرىدا پەقەت نەچچە سائەتتىن نەچچە كۈنگىچە ياشىيالايدۇ، يۇقىرى تېمپېراتۇرا، قۇرغاق ھەمدە دائىم ئىشلىتىلىدىغان دېزىنفېكسىيە دورىلىرى بۇ ۋىرۇسنى ئۆلتۈرەلەيدۇ
ئۇنداقتا بۇنداق شارائىتتا ئەيدىزنىڭ قانداق تارقىلىش يوللىرى بار؟
جىنسىي تارقىلىشقوغدىغۇسىز قىلمىش ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان تارقىلىش شەكلى بولۇپ، ۋىرۇس جىنسىي قىلمىشلار مەركىزى شىللىق پەردىسىنىڭ كىچىككىنە بۇزۇلىشى (مەسىلەن جىنسىي يول، مەقەت يولى، ئېغىز بوشلۇقى شىللىق پەردىسى) ئارقىلىق ئادەم بەدىنىگە كىرىدۇ. خەتەرلىك ئامىللار كۆپ جىنسىي ھەمراھ، بىخەتەرلىك قاپچۇقى ئىشلەتمىگەن، جىنسىي يۇقۇملىنىش(مەسىلەن سىفلىس ، ھۆل فاكروس) كەلتۈرۈپ چىقارغان شىللىق پەردىسى بۇزۇلۇپ كېتىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ
قان تارقىلىش بۇلغانغان قان ياكى قان بۇيۇملىرى (ھازىرقى زامان داۋالاش ئۇسكۇنلىرى قاتتىق تەكشۈرۈلدۇ، خەتىرى ناھايىتى تۆۋەن)، ئورتاق يىڭنە سايمانلىرى (مەسىلەن زەھەر چەككۈچىلەر ئورتاق ئىشلىتىلىدىغان شىپرىس، دېزىنفېكسىيە قىلىنمىغان بەدەن چېكىش ياكى تۆشۇك تىشىش ئەسۋابى ئىشلىتىش قاتارلىقلار) ۋە كەسپىي ئاشكارىلانغان (تىببى خادىملار يىڭنە سانجىپ يارىلىنىش قاتارلىق يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ قانلىرى بىلەن ئۇچراشقان) قاتارلىق يوللار ئارقىلىق يۇقۇملىنىدۇ
ئانىدىن بوۋاققا تارقىلىش ھامىلىدارلىق مەزگىلىدە ۋىرۇس ھامىلىنى يۇقۇملاندۇرۇش، تۇغۇت ۋاقتىدا ھامىلىنىڭ ئانىسىنىڭ قان ياكى بەدەن سۇيۇقلۇقى بىلەن ئۇچراشقان ۋە ئېمىتىش مەزگىلىدە ئانا سۈتى بېرىش قاتارلىق باسقۇچلار ئارقىلىق ئەيدىزنىڭ تارقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ
بۇنىڭدىن باشقا ئەيدىزنىڭ تارقىلىشىدا " يېتەرلىك سۈپەت ، يېتەرلىك سان ، بەدەن سۇيۇقلۇقىنى ئالماشتۇرۇش " تىن ئىبارەت ئۈچ ئىنتايىن مۇھىم شەرت بولۇشى كېرەك ، شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇش ئۇچرىشىشىشتا ئەيدىز كېسىلى يۇقمايدۇ ، مەسىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش ، قۇچاقلىشىش ، سۆيۈشۈش ، بىللە غىزالىنىش قاتارلىقلارمۇ چۈشكۈرۈش ، پاشا چىشلەپ تارقىلىپ كەتمەيدۇ
ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەيدىز كېسەللىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا مۇھىمى ئۇنىڭ تارقىلىش يوللىرىنى ئۈزۈپ تاشلاشتا
قاراتمىلىق تارقىتىش يولىدا، ئەڭ تۈپ ئالدىنى ئېلىش تەدبىرى ئۆزىنى پاكىز سۆيۈش، خاراكتېرلىك ئەخلاققا رىئايە قىلىش، خەتەرلىك قىلمىشلاردىن ساقلىنىش، كۆپ جىنىسلىق ھەمراھلار بىلەن قوغدىماس قىلمىش يۈز بەرمەسلىك جىنسىي تۇرمۇشتا بىخەتەرلىك قېپى توغرا ئىشلىتىلىپ، جىنسىي تازىلىقنى ساقلاش كېرەك
قاننىڭ تارقىلىشىغا قارىتا، بىز زەھەرنى رەت قىلىشىمىز، شىپرىسنى ئورتاق ئىشلەتمەسلىكىمىز كېرەك. قان سېلىش ياكى قان مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەتكەندە، چوقۇم مۇنتىزىم داۋالاش ئاپپاراتلىرىنى تاللاپ، قان مەنبەسىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئۆلچەملىك بولمىغان داۋالاش ئاپپاراتلىرىدا ھۆسىن تۈزەش ، گۈل چېكىش قاتارلىق قان ئاشكارىلىنىپ قېلىش ئېھتىماللىقى بار مەشغۇلات قىلىشتىن ساقلىنىش كېرەك
ئانىلار بىلەن بوۋاقنىڭ تارقىلىشى يوللىرىنى ھامىلدار بولۇشتىن بۇرۇن ياخشى تەكشۈرتۈش، ھامىلدارلىق مەزگىلىدە يۇقۇملىنىش بايقالغاندا ۋاقتىدا داۋالىنىش، مەخسۇس دوختۇرنىڭ تەكلىپىگە ئەمەل قىلىپ ئانىلار-بوۋاقلارنى توسۇپ داۋالاش كېرەك
بىخەتەرلىك قېپىنى توغرا ئىشلىتىش ئۇسۇلى
- ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىش قاپچۇقىنىڭ ئورالمىسىنى تەكشۈرۈپ، ئورالمىنى يىرتىپ ئېچىپ ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىش قاپچۇقىنى چىقىرىۋېتىشتىن ئېھتىيات قىلىڭ
- ئوڭ تەرىپىنى بېكىتىپ، پاپچۇقنى تاقاش
- باش بارمىقى ۋە كۆرسەتكۈچ بارمىقى ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىش قاپچۇقىنىڭ ئالدى قىسمىنى چىڭ تۇتۇپ، ھاۋانى قىستىۋېلىش كېرەك
- يۆگىمەچ ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىش قاپچۇقىنى زەكەر بېشىغا قويۇپ، بىر تەرەپتىن ئىتتىرىپ بىر تەرەپتىن زەكەر يىلتىزىغا يۆگەش ، بىر تۇتاش ئاخىرغىچە قاپلاش
- جىنسىي مۇناسىۋەت ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، زەكەرنى قاتتىق تۇرغاندا قولى بىلەن ئاستى قىسمىنى بېسىپ، پۈتۈنلەي چىقىرىۋەتكەندىن كېيىن ئىلىۋىتىش
- ھامىلدارلىقتىن ساقلىنىش قاپچۇقىنى ئېلىۋەتكەندىن كېيىن، ئاخىرى ئۇچىنى تۈگۈنۈپ بىر تەرەپ قىلىش
- ئەخلەت ساندۇقىغا تاشلاش
ئەيدىز كېسىلىنى تەكشۈرۈش ئەيدىز كېسىلىنى تەكشۈرۈشتە ئاساسلىقى قان تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ياكى يۇقمىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ، تەكشۈرۈش ئۇسۇلى ئانتىتېلاسىنى تەكشۈرۈش، ئانتىگېن/ ئانتىگېنلار / ئانتىگېنلارنى بىرلەشتۈرۈپ تەكشۈرۈش ۋە يادرو كىسلاتاسىنى تەكشۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەكشۈرۈشتە كۆزنەك مەزگىلى (يۇقۇملانغاندىن كېيىن تەكشۈرۈپ چىققىلى بولىدىغان ۋاقىت) ئوخشىمىغان ئۇسۇللارنىڭ كۆزنەك مەزگىلى ئوخشىمايدۇ، ئادەتتە ئىككى- ئالتە ھەپتە بولىدۇ، ئەڭ ئۇزۇن بولغاندا ئادەتتە ئۈچ ئايدىن ئېشىپ كەتمەيدۇ، خەتەرلىك قىلمىشتىن كېيىن ئۈچ ئاي قايتا تەكشۈرۈپ بېكىتىش نەتىجىسى تەكلىپى بېرىلىدۇ
ئەيدىز ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملانغان ھامان، بەدەندىكى ۋىرۇس كۆپەيتىلىش باشلىنىپ، پۈتۈن بەدەندىكى نۇرغۇن ئەزالارغا تەدرىجىي زىيان يەتكۈزىدۇ. شۇڭا، يۇقىرى خەتەرلىك قىلمىشلار يۈز بەرگەندىن كېيىن، دوختۇرنىڭ تاپىلىشى بويىچە ئاشكارىلانغاندىن كېيىن دورىنى جىددىي توسۇپ، ئەيدىزدىن يۇقۇملىنىش خەتىرىنى تۆۋەنلىتىپ، بالدۇر داۋالىغاندا ۋىرۇسنىڭ كۆپەيتىلىشىنى تىزگىنلەپ، يۇقىرىدا ئېيتىلغان زىياننىڭ يۈز بېرىش پۇرسىتىنى تۆۋەنلىتىپ، ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ ۋە نورمال سەۋىيەدە ساقلاپ، بەدەن ئەھۋالىنى ياخشى ساقلاپ، ئەيدىز ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىشىنى ئازايتقىلى بولىدۇ. دوختۇرنىڭ يېتەكچىلىكىدە خەتەر ئاشكارىلانغاندىن كېيىن 72 سائەت ئىچىدە ئىشلىتىلىدۇ، ئەڭ ياخشى مەزگىل خەتەرلىك قىلمىش يۈز بەرگەندىن كېيىنكى 2 سائەت ئىچىدە بولىدۇ
ئەگەر كېسەللىك ئەھۋالىنى توغرا ئىگىلىيەلمىسىڭىز ياكى گۇمانلانغان بولسىڭىز، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش- كونترول قىلىش مەركىزىدىن ياردەم ۋە مەسلىھەت سوراپ، سىز ئېھتىياجلىق بىلىم ۋە ماتېرىيالغا ئېرىشىشكە ئۇرۇنسىڭىز بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ھەر دەرىجىلىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ، كونترول قىلىش مەركەزلىرى ھەقسىز ئەيدىز مەسلىھەت ۋە تەكشۈرۈش بىلەن تەمىنلەيدۇ
مۇھەببەتنىڭ ئالدىنى ئالماسلىق، ئىلىم-پەن مۇھىم ھالقا. ئەيدىز كېسىلىنى چۈشىنىش ھەم ئۆزىنى قوغداش ھەم سەۋەبسىز قورقۇنچنى تۈگىتىش، ئىللىقلىق، ئاقكۆڭۈللۈكنى يەتكۈزۈشنىڭ بىرىنچى قەدىمى. بىز ئىلمىي تونۇشتىن باشلاپ، غەمخورلۇقنى بىر تەرەپلىمە قاراشنىڭ ئورنىغا قويۇپ، قىزىل لېنتا چۈشىنىش ۋە ساغلام كۆۋرۈكنى تۇتاشتۇرايلى. كۈچنى توپلاپ، ئەيدىزگە ئورتاق قارشى تۇرۇش، چۈشىنىشتىن باشلايلى!
