★

• ئەيدىز بىمارلىرىغا كۆيۈنۈش چۈشىنىشتىن باشلىنىدۇ

• ئەيدىز كېسىلى
• قەدىمدە كىشىلەر تۈرلۈك كېسەللىكلەرگە ئامالسىز قالغان، ئىلىم-پەن ۋە داۋالاش تېخنىكىسى كەمچىل بولغاچقا، ئۇ چاغدىكى كىشىلەر يۇقۇملۇق كېسەللىكلەردىن ئەڭ قورقۇپ كەتكەن ئىدى. يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تارقىلىدۇ، ئۇلار خۇددى شەكىلسىز قاتىلغا ئوخشايدۇ، جاننى قاراڭغۇلۇقتىن ئاغدۇرىدۇ.
• ھازىرغا قەدەر، ھازىرقى زامان پەن-تېخنىكىسى ۋە داۋالاش تېخنىكىسىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، كىشىنى قايغۇغا سالىدىغان نۇرغۇن كېسەللىكلەرنىڭ مۇۋاپىق ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش ئۇسۇلى بارلىققا كەلدى. تارقىلىش سۈرئىتى ناھايىتى تېز بولغان ئىجتىمائىي خاراكتېرلىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭمۇ ئوخشاشلا نۇرغۇن ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلى ۋە داۋالاش دورىلىرى بارلىققا كەلدى، بۇ كېسەللەرنى ئۇنچە قورقۇنچلۇق قىپىدىن ئىلىپ تاشلىدى .
• لېكىن مۇشۇنداق ئىلغار ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش تەدبىرلىرى بولسىمۇ، نۆۋەتتە ھاياتقا تەھدىت سالالايدىغان نۇرغۇن كېسەللىكلەرنى تەلتۆكۈس داۋالاپ ساقايتقىلى بولمايدۇ، بۇنداق كېسەللىك ساقايماس كېسەل دەپ ئاتىلىدۇ.
• ساقايماس كېسەللەرنىڭ ھەرخىللىرى بار، ھازىرغىچە كىشىلەر ساقايماس كېسەللىكلەردىن قورقۇپ يۈرمەكتە. ئەيدىز شۇلارنىڭ بىر خىلى .
• ئەيدىز (AIDS) زىيىنى ئىنتايىن چوڭ بولغان يۇقۇملۇق كېسەل بولۇپ، ئەيدىز ۋىرۇسى (HIV) كەلتۈرۈپ چىقارغان، HIV ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا ھۇجۇم قىلالايدىغان ۋىرۇستۇر. ئۇ ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم CD4T لىمفا ھۈجەيرىسىنى ئاساسلىق ھۇجۇم نىشانى قىلىپ، بۇ ھۈجەيرىنى زور مىقداردا بۇزۇپ، ئادەم بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىنى يوقىتىپ قويىدۇ. شۇڭا ئادەم بەدىنىدە تۈرلۈك كېسەللىكلەر ئاسان يۇقۇملىنىدۇ ھەمدە يامان سۈپەتلىك ئۆسمە كۆرۈلىدۇ، كېسەل بىلەن ئۆلۈش نىسبىتى بىر قەدەر يۇقىرى بولىدۇ. HIVنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى يوشۇرۇنۇش مەزگىلى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 8يىلدىن 9 يىلغىچە بولۇپ، ئەيدىز ۋىرۇسى يوشۇرۇن مەزگىلىدە ھېچقانداق كېسەللىك ئالامەتلىرى بولمىغان جايدا ياشىيالايدۇ ۋە كۆپ يىل خىزمەت قىلالايدۇ. ئەيدىزنىڭ ئاساسلىق يۇقۇش يولى ئۈچ خىل بولۇپ، جىنسىي قان ئارقىلىق تارقىلىش، قان ئارقىلىق يۇقۇملىنىش ۋە ئانىدىن بالىغا يۇقۇش. ئادەتتىكى كۈندىلىك قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈش، تاماق يېيىش، قۇچاقلاش، يېقىن ئارىلىقتىن سۆھبەتلىشىش ئەيدىز بىلەن يۇقۇملانمايدۇ.
• HIV يۇقۇملانغاندىن كېيىن ، كىلىنىكىلىق داۋالاش ئۈچ باسقۇچقا بۆلىنىدۇ ، ھەر بىر باسقۇچتىكى كىلىنىكىلىق ئىپادىسىمۇ ئوخشىمايدۇ ، جىددىي خاراكتېرلىك مەزگىل ، كېسەللىك ئالامەتلىرى يوق مەزگىل ۋە ئەيدىز مەزگىلى دەپ ئايرىلىدۇ . بىمار ئەيدىز مەزگىلىگە كىرگەن ھامان، ئورگانىزمنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى ئېغىر دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكتىن، بىمارلاردا ھەر خىل كىلىنىكىلىق ئىپادىلەر كۆرۈلىدۇ. ئادەتتە دەسلەپكى مەزگىلدىكى كېسەللىك ئالامەتلىرى خۇددى ئادەتتىكى زۇكام، تارقىلىشچان زۇكامغا ئوخشايدۇ، ئەمما پۈتۈن بەدەن چارچاش، ئىشتىھاسى تۆۋەنلەپ كېتىش، قىزىتما قاتارلىقلار بار. كېسەللىك ئەھۋالىنىڭ ئېغىرلىشىشىغا ئەگىشىپ، كېسەللىك ئالامەتلىرى كۈنسېرى كۆپىيىدۇ، ئېغىر بولغاندا ھاياتىنىڭ سالامەتلىكىگە تەھدىت سېلىپ، بىمارنىڭ ئۆلۈشىگە تەھدىت سالىدۇ.

• بىر تەرەپلىمە قاراشنى بۇزۇپ تاشلاش : بەلگە نام قويماڭ
• ئەيدىز ھازىرغىچە داۋالىغىلى بولمايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە كېسەل بىلەن ئۆلۈش نىسبىتى يۇقىرى، يۇقۇملۇق كېسەللىكمۇ، بۇ نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ بۇ كېسەلدىن قورقۇشىغا سەۋەبچى بولدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھازىرقى ئاممىنىڭ قورقۇشى بۇ كېسەلنى چۈشەنمەسلىكتىن كېلىپ چىققان، ئىپلاس تارقىتىش، ئىغۋالار ھەممە ئاسمانغا ئۇچۇپ كەتتى، ئۇلار ئەيدىز بىمارلىرىدىن قورقۇپ قارشى تۇرىدۇ. ھەتتا كىشىلەر يەنە تارقىلىش يوللىرىنىڭ بىرى جىنسىي تارقىلىش بولغاچقا، ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان بارلىق كىشىلەرنىڭ ھەممىسى "تۇرمۇش تەكشۈرۈلمەسلىك"، "ئۆزىنى ھۆرمەت قىلماي،ئۆزىنى سۆيمەسلىك"، "سىرتتا قالايمىقان قىلىش" سەۋەبىدىن ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغان دەپ قارايدۇ. كىشىلەر ئەيدىز بىمارلىرىغا خالىغانچە بەلگە چاپلاپ، رەڭلىك كۆزەينەك تاقاپ، ئۇلاردىن يىراقلىشىپ ۋە كەمسىتىشكە باشلىدى. نۇرغۇن كىشىلەر ئەيدىز ۋە «جىنسىي قالايمىقانچىلىق، مەينەت كېسەل، ھەمجىنىسلىق» نى تەڭ بەلگە قىلىپ قويدى. كىشىلەر مەلۇم بىر ئادەمنىڭ ئەيدىز كېسىلىگە گىرىپتار بولغانلىقىنى بىلگەن ھامان، ئۇلار بۇ ئادەمدە ئەخلاقىي كەمتۈكلۈك بار، دورىنى قۇتۇلدۇرغىلى بولمايدىغانلىقىنى بىلىپ قالىدۇ. بۇنداق ئىجتىمائىي مۇھىت ئەيدىز بىمارلىرىنى تاشقى دۇنيادىكى كەمسىتىشتىن باشقا يەنە ئۆزىنى كەمسىتىش پىسخىكىسى پەيدا قىلىدۇ، ئۇلار ئادەتتە ئۆزىنى بېكىندۈرۈپ، كېسەللىك ئەھۋالىدىن خىجىل قىلىدۇ ياكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى، سۆيگۈنى، دوستلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن قورقۇپ كېسەللىك ئەھۋالىنى قەستەن يوشۇرۇپ، تېخىمۇ كۆپ پاجىئەلەرنى پەيدا قىلىدۇ.
• بىر قىسىم ئەيدىز بىمارلىرى ئۆز ئىختىيارى بىلەن قىلمىغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بەزىلىرى تۇغما ئەيدىز بىمارلىرى (مەسىلەن ئانىدىن بوۋاقتىن تارقىلىشى)، بەزىلىرى ئوبيېكتلار يوشۇرۇش سەۋەبىدىن (جىنسىي تارقىلىش)، يەنە بەزىلىرىنى سېلىش، قان بىلەن تەمىنلەش ياكى داۋالاش مۇھىتىنىڭ پاكىز بولماسلىقىدىن (قان تارقىلىش) بولۇپ قالغان. ئۇلار يۇقىرىقى ئىختىيارىي بولمىغان سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئەيدىز بىمارلىرىغا ئايلاندى، ئۆزلىرىنىڭ كېسەللىك ئازابىغا بەرداشلىق بېرىشتىن باشقا يەنە تاشقى جەمئىيەتتىن كەلگەن روھىي زۇلۇمغا دۇچ كېلىشى كېرەكلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە كۆپچىلىكنىڭ كېسەلدىن قورقۇشى ۋە ئەيدىز ھەققىدىكى خاتا چۈشەنچىسى بولغاچقا، ئەيدىز بىمارلىرىنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى ھەقىقىي چۈشىنىپ، ئۇلارغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن كەلگەنلەر ناھايىتى ئاز كىشىلەر.

• ئىللىق قىزىل لېنتا
• بىراق بەختكە يارىشا، تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر ئەيدىزنى چۈشىنىپ، ئەيدىز بىمارلىرىغا رەڭلىك كۆزئەينەك ۋە كەمسىتىش دېگەن بەلگىلەرنى ئېلىپ مۇئامىلە قىلمايدۇ. 1991-يىلى ئامېرىكا نيۇيوركلۇق رەسسام پاترىك بىلەن فوتوگراف ئاللېن باشچىلىقىدىكى 15 سەنئەتكار " ئەيدىز كېسىلى كۆرۈنۇشى " دەپ ئاتالغان بىر تەشكىلات قۇرۇپ، ئەيدىز بىمارلىرىغا ھېسداشلىق قىلىش ئۈچۈن كۆرۈش سېگنالى يارىتىشنى ئۈمىد قىلغان. بۇ تەشكىلات بارا - بارا پۈتكۈل ئامېرىكىغا تەسىر كۆرسەتتى ، ئۇلار قىزىل يىپەكنى بەلگە قىلىپ ، ئەيدىز بىمارلىرىنىڭ ئىنسانىي ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش ، ئەيدىز كېسەللىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىجتىمائىي جامائەت پاراۋانلىقى پائالىيەتلىرىنى ئومۇملاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلدى . كېيىن بۇ بەلگە ئەيدىز كېسىلى خەلقئارا بەلگىسىگە ئايلانغان ھەم كىشىلەرگە دائىم ئايان بولغان.
• ھازىرقى جەمئىيەتتە، بارغانسېرى كۆپ كىشىلەر ئەيدىز بىمارلىرىنىڭ تۇرمۇشىغا كىرىپ، ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىنى چۈشىنىپ ۋە ياردەم بېرىپ، كەمسىتىش سەۋەبىدىن غەمخورلۇق كەمچىل بولغان بۇ كىشىلەرگە جەمئىيەت ۋە كىشىلەرنىڭ ئىللىقلىقىنى قايتىدىن ھېس قىلدۇردى.
• مەسىلەن، داڭلىق ئايال ئارتىس جياڭ ۋېنلى ئەيدىز يېتىم بالىلار يازلىق لاگېر پائالىيىتىگە قاتناشقان، ئۇلار بۇ تەشۋىقاتچىلار بالىلىرىنى تونۇپ، ئۇلارنى ئۆيلىرىگە ئېلىپ كېلىپ، ئۇلارنى بېقىپ، ئۇلار بىلەن بىللە تۇرمۇش كەچۈرۈشى كېرەك. ئەڭ ئاخىرىدا جياڭ ۋېنلى بىر توپ بالىلار ئارىسىدىن شياۋۋۇنى تاللىدى. شياۋۋۇ ئەيدىز كېسىلىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بالا، ئەينى چاغدا يەتتە-سەككىز ياش ئىدى. ئۇ بىر تۇغما بىمار ،ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى مۇشۇ كېسەل سەۋەبىدىن ئالەمدىن ئۆتتى. جياڭ ۋېنلى ئۇنى ئۆيىگە ئېلىپ كېلىپ، ئۆزىنىڭ بالىسى قاتارىدا كۆرۈپ، بىللە تاماق يەپ، ئاياغ ئېلىپ بېرىپ، ئۇنى ئالەم قاتنىشى موزىيىغا ئېكىسكۇرسىيە قىلدۇردى. جياڭ ۋېنلى بۇ جامائەت پاراۋانلىقى توغرىسىدىكى قاراشنى سورىغاندا كۈلۈپ تۇرۇپ مۇنداق دېدى: «ئەمەلىيەتتە مەن بۇنى قىلغاندىن كېيىن ناھايىتى ياخشى نەتىجىگە ئېرىشتىم، مەن نۇرغۇن ھەقىقىي كىشىلەرنىڭ ياشاش ھالىتىنى چۈشەندىم. ئويۇن قويۇشتا باسقۇچ خاراكتېرلىك بولۇشى مۇمكىن، بەلكىم بەلكىم بەلكىم بەلگىلىك ياشقا يەتكەندە ئويۇن قويماسلىقى مۇمكىن لېكىن بۇ جامائەت پاراۋانلىقى ئىشىنى قىلىش ئەمەلىيەتتە بىر ئۆمۈر ئۇ ئاخىرىدا يەنە مۇنداق دېدى: « مېنىڭچە بۇ كوللىكتىپ ئەمەلىيەتتە كۆپچىلىكنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە كۆيۈنۈشىگە بەك مۇھتاج. چۈنكى ئۇلار كېسەللىك بىلەن كۈرەش قىلىپلا قالماي يەنە ئەڭ مۇھىمى مۇھىت بىلەن كۈرەش قىلىش، ئەتراپتىكى كىشىلەرنىڭ كەمسىتىشى ۋە چۈشەنمەسلىكى ئۇستىدىن غالىپ كىلىش .
• ئەيدىزنى تەلتۆكۈس چۈشىنىش ۋە ئەيدىز بىمارلىرىنى كەمسىتىشنى توختىتىش ئۈچۈن يەنە ناھايىتى ئۇزۇن يول مىڭىش كېرەك. لېكىن ھازىر بارغانسېرى كۆپ كىشىلەر ئەيدىزنى چۈشىنىپ، ئەيدىزنى پەننى ئومۇملاشتۇرۇشقا كۈچ چىقىرىپ، تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنى ئەيدىزدىن ئۇنچە قورقمايدىغان قىلىپ، ئەيدىز بىمارلىرىنى ئەمدى كەمسىتىشدىن تۇگۇتۇپ، ئۇلارغا ھەر خىل بەلگە چاپلاپ قويۇشنى تۇگەتمەكتە . ئادەتتىكى كىشىلەر بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئۆزىمىزنى ياخشى قوغداشقا دىققەت قىلىپ، ئەيدىز كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئىلمىي ئالدىنى ئېلىشىمىز كېرەك. مۇشۇنداق ئەھۋالدا ئەيدىز بىمارلىرىغا كۆپرەك غەمخورلۇق قىلىپ، ئۇلارغا جەمئىيەتنىڭ ئىللىقلىقى ۋە مېھرى مۇھەببىتىنى ھېس قىلدۇرۇش كېرەك.